Istorija Segedinskog parka divljih životinja

Nastanak zoološkog vrta

Kao i u mnogim drugim gradovima u unutrašnjosti, ideja o osnivanju zoološkog vrta u Szeged pojavila se šezdesetih godina 20. veka. Dugogodišnja tradicija obrazovanja iz oblasti biologije na visokoškolskim institucijama u gradu dodatno je ojačala ovu potrebu, koja je, međutim, dugo ostala samo na nivou planova. Kao moguće lokacije razmatrani su slobodan prostor između Botaničke bašte i reke Tise, Liget u delu grada Újszeged, kao i okolina Sancer jezera.

Na kraju je upravo na poslednjoj lokaciji tokom osamdesetih godina započet proces osnivanja zoološkog vrta — bez zvanične dozvole i uglavnom kroz dobrovoljni društveni rad. Studenti i univerzitetski profesori podigli su ograđeni prostor na tom području, u kojem su držani srne i divlje svinje.

---

Šta se dogodilo u maju 1989?

2. maj – Počinje demontaža tehničke granične barijere, takozvane „Gvozdene zavese“, na mađarsko–austrijskoj granici.
13. maj – Vlada Németha naređuje trenutnu obustavu izgradnje hidroelektrane u Nagymarošu.
15. maj – Nakon 30 godina, sovjetski šef države, Mikhail Gorbachev, ponovo posećuje Peking.
25. maj – Kongres narodnih poslanika bira Mihaila Gorbačova za prvog — i poslednjeg — predsednika Sovjetskog Saveza.
31. maj – Predsednik SAD George H. W. Bush tokom posete Zapadnoj Nemačkoj predlaže slobodne izbore u Istočnoj Evropi i rušenje Berlinskog zida.

Konačno, 5. decembra 1985. godine doneta je odluka Gradskog veća Szeged, kojom je institucija osnovana kao deo zabavnog parka. Međutim, ovu odluku nije odmah pratila konkretna realizacija; izgradnja je u suštini započela bez finansijskih ulaganja, isključivo kroz dobrovoljni rad, materijal sa rušenja i donacije preduzeća i škola. U to vreme zoološki vrt je funkcionisao praktično „polulegalno“.

Godine 1985. zbirka životinja sastojala se od svega 3 majmuna, nekoliko srna i divljih svinja, kao i jedne džinovske zmije. Do 1989. njihov broj se značajno povećao. Od 1. januara 1989. zoološki vrt postaje samostalna institucija, a u maju iste godine, na Dan dece (28. maja), i zvanično otvara svoja vrata sa izložbenim prostorom od 3–4 hektara.

Vadaspark ili zoološki vrt?

U Mađarskoj postoji više „vadasparkova“ koji su to samo po imenu, jer su u stvari pravi zoološki vrtovi koji prikazuju i egzotične životinje. U ovu kategoriju spada i onaj u Szeged. U početku se vodila ozbiljna stručna rasprava o tome da li treba da ostane vadaspark zasnovan na evropskoj fauni ili da se otvori ka egzotičnim retkostima. Rasprava je brzo rešena, a naš uspeh pokazuje da su naši prethodnici izabrali pravi pravac.

Prve godine

Iako je životinjski fond u početku bio relativno skroman, brzo se proširio. Štaviše, razvijao se prema konceptu koji i danas određuje zbirku zoološkog vrta: predstavljanje posebno retkih i ugroženih vrsta, grupisanih prema njihovoj geografskoj rasprostranjenosti.

Ovakav pristup bio je u skladu sa tadašnjim globalnim promenama u filozofiji zooloških vrtova i omogućio je da se zoo brzo uključi u međunarodnu zoološku zajednicu.

To su bile teške godine… (Izvor: Délmagyarország, 10. februar 1993)

Prva faza u formiranju geografskih postavki započela je izgradnjom južnoameričkog prostora, koji je otvoren u maju 1994. godine. Na svečanom otvaranju bili su prisutni i ambasadori Perua i Ekvadora. Prvo značajnije učešće u međunarodnim programima zaštite vrsta započelo je sa marmozetima, a zahvaljujući postignutim uspesima, ustanova je brzo stekla međunarodno priznanje.

Južnoamerička postavka postala je svojevrsni „zaštitni znak“.

Obrazovanje, kao jedan od glavnih zadataka savremenih zooloških vrtova, od samog početka dobilo je veliki značaj. Drvena zgrada zoo-škole izgrađena je 1993. godine uz podršku grada (danas Terrarijum kuća). Kao priznanje za visok kvalitet obrazovno-vaspitnog rada, Ministarstvo zaštite životne sredine i prirode proglasilo je ovu ustanovu Centrom za ekološko obrazovanje 1993. godine.

---

Poseban zoološki vrt

Najmlađi: Među tradicionalnim, opštinskim zoološkim vrtovima, onaj u Szeged je najmlađi.

Najveći: Među zoološkim vrtovima u Mađarskoj, Szeged Zoo prostire se na najvećoj površini, gotovo 45 hektara. Do sada je izgrađen samo deo ove velike teritorije, što znači da razvoj nije ograničen granicama vrta.

Vrt retkih životinja: Od samog početka, cilj zoološkog vrta bio je prvenstveno držanje retkih i ugroženih životinja, uključujući mnoge vrste koje se smatraju retkim čak i u Zapadnoj Evropi.

Učešće u programima očuvanja vrsta: Među zoološkim vrtovima u Mađarskoj, u Szegedu je bio — i ostao — najveći udeo vrsta koje se drže u okviru međunarodnih uzgojnih programa (EEP, ESB).

Životinje u prostranim nastambama: Od samog početka, prirodno oblikovan smeštaj bio je osnovni princip. Dugo vremena su posetioci u Mađarskoj mogli videti ovako velike i prirodne nastambe jedino u Szegedu.

Centar za zbrinjavanje divljih životinja: Zoološki vrt prima najveći broj povređenih, napuštenih ili zaplenjenih zaštićenih životinja u Mađarskoj — i do 500 godišnje. Godine 2001. nagrađen je priznanjem Pro Natura od strane Ministarstva zaštite životne sredine.

Zoopedagogija: Obrazovanje je od početka jedan od ključnih zadataka. Ovde je održana prva konferencija zoopedagogije, a prvi stalno zaposleni zoo-pedagog u Mađarskoj takođe je radio upravo ovde.

Obuka čuvara životinja: Jedini program obuke za čuvare životinja u Mađarskoj organizuje se upravo ovde.

Zoološki vrt u razvoju

Zahvaljujući svojoj relativnoj mladosti, zoološki vrt je uglavnom raspolagao savremenim nastambama, ali su postojali i zastareli kavezi koje je bilo potrebno zameniti, kako su se menjali i filozofija zooloških vrtova i očekivanja posetilaca. Pored toga, novi propisi su definisali minimalne veličine prostora za životinje, koje su zoološki vrtovi u Mađarskoj morali da ispune do 31. decembra 2006. godine.

Još jedan veliki problem bio je nedostatak objekata za smeštaj velikih tropskih životinja, kao i prostora u koje bi posetioci mogli da uđu tokom zime. Sve značajnija uloga u zbrinjavanju divljih životinja zahtevala je i savremen prijemni centar. Zoo-škola je takođe postajala tesna zbog sve većih potreba, pa je izgradnja modernog obrazovnog centra bila neophodna.

Modernizacija zoološkog vrta započela je uglavnom zahvaljujući državnim i opštinskim sredstvima, što je rezultiralo otvaranjem novih objekata iz godine u godinu. Zahvaljujući ovim razvojnim projektima, zoološki vrt je zadržao svoj prestižni položaj među zoološkim vrtovima u Mađarskoj i ostao jedna od najsavremenijih ustanova.

Hronologija razvoja

2000 – Kuća papagaja i volijera, nastamba za japanske makake
2002 – Nastambe za snežnog leoparda i risa
2003 – Obnova stare kuće majmuna, nastamba za šumskog psa
2004 – Azijska kuća (gibon, lavorepi makak)
2005 – Južnoamerička kuća (tapir, pauk-majmun, urlikavac, kapibara)
2006 – Lavlja kuća
– Centar za zbrinjavanje divljih životinja i karantin
– Centar za ekološko obrazovanje
– Salaš Južne Velike ravnice
– Kuća Madagaskara
2007 – Kuća jaguara i nastamba, obnova Terrarijum kuće
2008 – Novi glavni ulaz, Afrička kuća (gepard, cerkof, patuljasti krokodil, volijera za zebe), nastamba za rozomaka
2009 – Nastambe za sibirskog tigra i kineskog leoparda
2010 – Nastambe i volijere za vukove, vidre i zlatne šakale, nastambe za mravojeda i pauk-majmuna
2011 – „Savana iznad i ispod zemlje“: Kuća žirafa i prateće nastambe
2012 – Postavka pingvina, obnova Azijske kuće sa novim nastambama (dimasti leopard, binturong), nastamba za malog pandu.

Zoološki vrt sadašnjosti i budućnosti

U poslednjim godinama broj posetilaca u Szeged Zoo značajno je porastao, zahvaljujući kontinuiranom razvoju i zbirci koja se proširila ne samo retkim, već i sve popularnijim vrstama. Dugo vremena zoološki vrt je imao oko 100.000 posetilaca godišnje, ali od 2004. godine taj broj stalno raste: do 2008. premašio je 171.000, a do 2012. godine već se približio cifri od 200.000.

Rast zbirke životinja takođe je bio izuzetan. Dok je 2008. godine zoološki vrt imao 403 jedinke iz 132 vrste, do 2012. taj broj je porastao na 1.227 jedinki iz 195 vrsta i podvrsta. Od toga se 37 vrsta vodi u okviru Evropskih programa za očuvanje ugroženih vrsta (EEP), a 15 vrsta je uključeno u evropske matične knjige (ESB), što znači da udeo „programskih vrsta“ iznosi 26,7%. Ovaj procenat i dalje je najviši među zoološkim vrtovima u Mađarskoj, što pokazuje izuzetne rezultate zoološkog vrta u oblasti zaštite prirode i očuvanja vrsta.

Iako posetioci to možda nisu primetili, 2012. godine dogodila se značajna promena u životu zoološkog vrta. Napuštajući prethodni institucionalni oblik, ustanova je ponovo organizovana u novom modelu upravljanja i poslovanja pod nazivom Szegedi Vadaspark Nonprofit Kft. Iako je vlasnik i dalje Grad Szeged, novi sistem omogućava veću samostalnost zoološkom vrtu, koji se danas bavi sve raznovrsnijim ekonomskim aktivnostima. Pored prodaje ulaznica, sopstvena suvenirnica i ugostiteljski objekti takođe značajno doprinose prihodima.

Povodom 20. godišnjice zoološkog vrta, u maju 2009. godine svečano su otvorene postavke sibirskog tigra i severnokineskog leoparda. U isto vreme stigla je i nizijska anoa — prva u Mađarskoj — koja je smeštena u obnovljen prostor i objekat izgrađen posebno za ovu vrstu. Manji, ali ništa manje vredan novajlija te godine bio je i lisica šišmišarka, čiji je izložbeni prostor izgrađen pored Lavlje kuće.

Godine 2010. razvoj je pre svega obogatio evropski deo zoološkog vrta. Uz pomoć sredstava iz projekata izgrađene su nastambe za evropske vukove, zlatne šakale i vidre, kao i volijere za vodene i šumske ptice.

U okviru Programa prekogranične saradnje Mađarska–Rumunija (2007–2013, „2.1.3 Razvoj turizma“), uz podršku lokalne samouprave, realizovana je i postavka Karpatskog basena, čime je jedan pomalo izdvojen, ali šumovit i prirodnim ambijentom bogat deo zoološkog vrta dodatno unapređen i modernizovan.

Godine 2011. realizovan je do tada najveći razvojni projekat u istoriji zoološkog vrta. Polovina investicije od 125 miliona forinti finansirana je iz sredstava Evropske unije („Razvoj Szeged Zoo prilagođen posetiocima – DAOP-2.1.1/E-09-2009-0030“), dok je drugu polovinu obezbedio Grad Szeged. Veliki prostor za žirafe izgrađen je iz sopstvenih sredstava zoološkog vrta, uz podršku Fondacije za Szeged Zoo.

Kompleks je s razlogom dobio naziv „Savana iznad i ispod zemlje“, jer pored visokih žirafa i zebri prikazuje i jedinstvene vrste poput golog krta-pacova koji živi pod zemljom, kao i izuzetno brzog kratkouhog slonovskog rovca na površini tla.

Godine 2012. zbirku su obogatile vrste koje predstavljaju potpuno novu temu za Szeged. Kao mali „deo mora“, afrički pingvini uselili su se u svoju novu kuću i bazen, izgrađene uz finansijsku podršku IPA Programa prekogranične saradnje Mađarska–Srbija i lokalne samouprave.

Iste godine renovirana je i Azijska kuća. Pored binturonga i zaista retkih dimastih leoparda, ovde se nalazi i CITES izložba koja prikazuje krijumčarenje životinja i borbu protiv njega, kao i memorijalna izložba Tamáša Fábiána sa izuzetnim mineralnim primercima.

Programi i događaji zoološkog vrta takođe su se značajno razvili. Sve popularnije prezentacije „Zoo-tip susreti“ privukle su samo 2012. godine oko 45.000 posetilaca. Poslednjih godina, pored tradicionalnih manifestacija, veliki uspeh postigli su i koncerti Simfonijskog orkestra iz Szeged, kao i prezentacije mađarske carinske i finansijske službe.

Zoopedagozi su održali više od 300 radionica za vrtićke, školske i univerzitetske grupe, a letnji kampovi iz godine u godinu uživaju veliku popularnost.

Razvoj se nastavio i 2013. godine. Izgrađena je nova postavka sa bazenom površine preko 160 kvadratnih metara i dubine 2 metra, koja pruža dom za 3–4 obične foke. Zahvaljujući savremenom rešenju, posetioci mogu posmatrati životinje i pod vodom.

Etiopska postavka obuhvata retke afričke vrste lešinara (ušati i beloleđi lešinari) i gelada pavijane. Još jedna atrakcija 2013. godine bio je prvi dolazak „belih“ lavova u zoološki vrt.

Godine 2014. razvoj se odvijao u evropskom delu zoološkog vrta. Izgrađeni su spoljašnji terarijumi, gde je zoo postao treći u svetu koji prikazuje mađarsku livadsku šarku. Pored toga, izgrađen je i veliki prostor za domaće vrste jelena i muflone.

Najvažniji deo ovog razvoja — kompleks u kojem su smešteni mrki medvedi, ćelavi ibisi i svizci — otvoren je za posetioce u martu 2015. godine.

Godine 2016. predstavljen je još jedan kontinent: Severna Amerika, sa vrstama poput dikobraza i prerijskih pasa, koje su prikazane u blizini puma.

Naredna godina bila je posvećena pripremi i pokretanju još jednog velikog razvojnog projekta: izgradnja kompleksa za azijske slonove, najveće i jedne od najznačajnijih investicija u istoriji zoološkog vrta, započela je u drugoj polovini 2017. godine.

Kao rezultat toga, 2018. godina proglašena je „Godinom slona“ u zoološkom vrtu, što je predstavljalo veliki iskorak kako u stručnom smislu, tako i u privlačenju posetilaca. U okviru postavke mogu se videti i kljunorozi, kao i azijske male kandžaste vidre.

Godine 2019. zoološki vrt je proslavio 30. godišnjicu postojanja, obeleženu pokretanjem još jednog velikog projekta. Nova vrsta koja je dodatno obogatila zbirku jeste još jedan retki debelokožac: indijski (jednorogi) nosorog.

U skladu sa ustaljenom filozofijom zoološkog vrta, nije izgrađeno samo optimalno stanište za ovu životinju, već i postavka koja dočarava pejzaž i kulturu severne Indije. Prvi primerak, dvogodišnji mužjak po imenu Csülök, stigao je u avgustu 2020. godine iz Nyíregyházi Állatpark.

Pogled u budućnost

Pitanja o budućnosti mnogo su teža za odgovoriti nego ona o prošlosti. Ipak, ukoliko zoološki vrt uspe da održi stabilan razvoj kakav pokazuje poslednjih godina, dalji rast zbirke je svakako za očekivati.

Na vrhu „liste želja“ nalaze se čovekoliki majmuni, veliki gmizavci i egzotične vrste koje bi mogle postati dragulji tropskih kuća. Šta će se od toga ostvariti i kada, za sada nije moguće tačno odrediti, jer realizacija ovih planova zahteva značajna spoljašnja finansijska sredstva.

Ipak, cilj ostaje jasan: dalje unapređenje zbirke, privlačnosti i aktivne uloge Szeged Zoo u zaštiti prirode i obrazovanju.